Беларуская мова

Некалі даўно я ўжо пісаў пра тое, што не люблю слова «падчас». Гаворка тут не ідзе пра тую звярыную, сатанінскую нянавісць, якую я адчуваю да некаторых іншых слоў (напрыклад, «распавядаць» або «сыходзіць»), але... Ну... Гэта яўна нейкае падазронае слова, якое знойдзеш толькі ў пяцітомным тлумачальным слоўніку (у меншых, у тым ліку ТСБЛМ, яно азначае «часам, у асобныя прамежкі часу», як у сказе «Яму падчас бывае вельмі сумна»; у невялікім велікаруска-беларускім слоўніку для школьнікаў Грабчыкава (1991) «падчас» гэта «иногда, подчас; кое-когда, временами»). Яшчэ больш падазрона, што папулярнасць гэтага прыназоўніка падскочыла параўнальна нядаўна.

Не ўжываў гэты прыназоўнік і доктар Ян Станкевіч. Ужываць ён раіў выраз «у часе». А доктар Ян Станкевіч абы-чаго не параіць.

Да нядаўняга часу я лічыў, што «у часе» — гэта выраз, характэрны толькі для чыстай, высокай мовы Станкевіча, а гэты ваш афіцыйны стандарт загадвае ўжываць «у час». І ведаеце што? Я памыляўся.

Давайце паглядзім у слоўнікі:

Пяцітомны тлумачальны слоўнік паведамляе, што ў час значыць «своечасова, у патрэбны момант». Як у сказах «Калі бульбу ў час выбраць, засцерагчы ад марозу, вады, дык хапала сабе і скаціне» або «Не ў час разбуджанае дзіця плакала, залівалася слязьмі». Як цікава. А мо нешта іншае сказана ў велікаруска-беларускім слоўніку? Не, ён гэта пытанне абмінае. Але беларускі выраз «ў час» знаходзім у ім як варыянт перакладу прыслоўя «вовремя».

А што ж «у часе»? Ці ўжываўся гэты выраз укладальнікамі пяцітомнага слоўніка? О так! Пры гэтым не толькі як прыклад, узяты з мастацкай літаратуры, а нават у саміх азначэннях слоў! Глядзіце самі:

ВІСЕЦЬ — 3. Быць або здавацца нерухомым у часе палёту ці руху.
СІРТАКІ — Групавы танец па матывах грэчаскіх народных мелодый, тэмп якога ў часе яго выканання паступова паскараецца.
УКІПЕЦЬ — У часе варкі паменшыцца ў аб’ёме.

І г. д. Прыкладаў можна знайсці больш. Відаць, гэты выраз не трапіў у слоўнік проста з нечага недагляду, і з гэтай банальнай прычыны яго папулярнасць нашмат меншая, чым можна было б чакаць.

Якую ж выснову можна зрабіць? Такую, што выраз «у часе» двойчы благаслаўлёны. Благаславіў яго доктар Ян Станкевіч, і благаславіў яго ТСБМ. Прыназоўнік «падчас» — толькі аднойчы благаслаўлёны (і яшчэ благаславенне гэта малаякаснае: меншыя слоўнікі (у тым ліку ТСБЛМ) яго ігнаруюць), а вось выраз «у час» ужываць з такім значэннем і Станкевіч, і ТСБМ благаславіць адмовіліся.

Карацей кажучы, выкарыстоўваючы «ў часе», добра зробіце.

Я не чытаю навіны, але адзін чужаземец (не называйце чужаземцаў брыдкім неалагізмам «замежнік») задаў пытанне пра сітуацыю ў Беларусі. Трэба было адказаць, і я ўспомніў пра існаванне сайта «Нашай нівы». І там на працягу пары хвілін:

• ірваць чалавечыя і роднасныя сувязі (Роднасныя? Гэта мовы бываюць роднасныя, а раз гаворка пра сувязі, заснаваныя на сваяцтве, то мо сваяцкія?);

• апошні план паратунку Рэчы Паспалітай (Гэта ж не пра вынік дзеяння, а пра само дзеянне, так? Плануюць, як будуць ратаваць. Ну і «план ратавання» тады.);

• яна можа астуджаць дамы (Ну пастаўце сабе спелчэкер. Хаця можна па-старому ў слоўнік зазірнуць: не «астуджаць», а «астуджваць». Або «студзіць».);

• гэта значыцца, што ён [часопіс] арыентаваны на... (Што гэта за брыдкі мутант? Гэта павінна быць ці звычайная фраза з дзейнікам і выказнікам «гэта значыць», ці пабочнае слова «значыцца».).

Я не шукаў гэтыя словы спецыяльна, а проста правёў пару хвілін на сайце.

Літаратары павінны навучыцца моўна думаць па-беларуску. Яны павінны абудзіць у сабе або пастарацца ўспрыняць (калі не давялося мець яе змалку) беларускую моўную стыхію. Бо калі гэтага не будзе, яны будуць, як і цяпер, шкодзіць нацыянальнай форме культуры. (Кузьма Чорны)

Шкодзіць. Шкодзіць. ШКОДЗІЦЬ.

Праўду сказаць, тое, пра што пісаў Кузьма Чорны, не тычыцца сучасных нашаніўцаў. Ён пісаў пра «вышэйшы пілатаж». А «Наша ніва» яшчэ не адарвалася ад зямлі. За трыццаць гадоў існавання. І замест таго, каб вучыць сваіх чытачоў мовы, яна псуе ім кроў дурнымі памылкамі. Цьху!

( Collapse )

Працяг гэтага допісу.

Цікавае параўнанне паміж ТСБМ і ТСБЛМ.

ТСБМ дае два выразы (у прыкладах): У галаве шумела і балела ў грудзях, аж калола пад лыжачкай. Кухараў. (Параўнай: «Прагаладаўся Пятро, аж яму пад дыхавіцу закалола».) Захацелася есці, аж пад лыжачкай засмактала. Сабаленка. (Сур’ёзнае пытанне: ці не выкарыстаў Сабаленка велікарускі выраз, проста памяняўшы ў ім словы на беларускія?)

ТСБЛМ:
1. Дае толькі выраз пад лыжачкай смокча.
2. Аднімае ў слова «дыхавіца» значэнне «лыжачка» (у ТСБМ «дыхавіца» гэта асноўнае слова, а пра «лыжачка» пішацца, што гэта тое ж, што і «дыхавіца» ў другім значэнні).

Іншымі словамі, паводле ТСБЛМ цяпер ужо правільна толькі «лыжачка» («ложечка») і «пад лыжачкай смокча» («под ложечкой сосёт»).

Ах, якая ўнікальная і непаўторная наша беларуская мова.

Ці задумваліся вы хоць раз над тым, чаму ў Міжнародны дзень роднай мовы ў Беларусі згадваюць выключна беларускую?

З 2000 году рашэннем ЮНЕСКА штогод 21 лютага ва ўсім свеце адзначаюць дзень матчынай мовы. Разам з усім цывілізаваным светам вымушаны гэта рабіць і беларусы. Як кажуць французы на сваёй роднай французскай: noblesse oblige — становішча абавязвае. Згадалі б былыя ліцвіны існаванне мовы, каб не свята, — зусім невядома.

У гэты дзень суайчыннікі як па камандзе дастаюць аднекуль з запыленых камораў зжаўцелыя лісты паперы з намаляванай літарай “Ў” і ўпрыгожваюць імі сцены будынкаў. Ва ўстановах адукацыі і культуры ладзяцца дзеля “птушачкі” розныя імпрэзы: кніжныя выстаўкі, паэтычныя чытанні, літаратурныя вечарыны і фестывалі беларускай песні. Дзе-нідзе нават праводзяцца акцыі кшталту “Размаўляйце са мной па-беларуску”. З тэлевізараў і па радыё вядучыя, абліваючыся потам, увесь дзень пяюць дыфірамбы “роднай” мове, баючыся незнарок увярнуць у тэкст слова на мове суседзяў, якой яны, як і ўсе астатнія, карыстаюцца паўсядзённа.

Адзін дзень на год, каб заўважыць на самым высокім узроўні існаванне першай дзяржаўнай і крывадушна прызнацца ў любові да яе — не так і шмат, можна і пацярпець. Адзін раз на год, каб дзе-нідзе замест “великого и могучего” перайсці на мілагучную — не так і занадта, каб выклікаць абурэнне раўнівых абаронцаў “языка”.

І вось, прыходзіць 22 лютага. Лісцікі з літарай “Ў” сарамліва здымаюцца і прыхоўваюцца назад у пыльную камору — на наступныя 364 дні. Кніжкі па-беларуску, канешне, можна чытаць і надалей. І нават вершыкі пісаць. Але, як той казаў, “без фанатызма”. Калі раптам захочацца прадэманстраваць сваю любоў да роднай мовы публічна, варта добра падумаць аб магчымых наступствах. Каб не атрымалася так, як гэта было з мінчанінам Арамаісам Міракянам і яго сябрамі.

Бо свята — святам, а нацыяналістам у сучаснай беларускай дзяржаве — не месца. Бо ёсць жа яшчэ і “Старэйшы Брат”, які ўвесь час уважліва сочыць за моўнай сітуацыяй у незалежнай Беларусі. Барані божа, калі тут пачнуць замест рускай масава карыстацца “роднай” — управа адразу ж знойдзецца. Вы ж не хочаце, каб было як ва Украіне, праўда?

Нядаўні выпадак з Арамаісам Міракянам выклікаў хвалю абурэння ў расійскіх СМІ, што застракацелі загалоўкамі: “национализм в Белоруссии поднимает голову”. Уяўляеце? У Беларусі нейкі звычайны хлапец з нейкай нефармальнай маладзёжнай тусоўкі ў нейкай абсалютна шараговай кавярні проста папрасіў сабе “гарбаты”. Мала гэтага, інцыдэнт абмяркоўвалася… на ўзроўні Савета Федэрацыі Расіі!

Таму, калі добра падумаць, патэнцыйныя пагрозы выклікаць ахову на моўных экстрэмістаў трэба ўспрымаць адэкватна. Бо могуць жа паклікаць і ветлівых зялёных чалавечкаў на танках. А яны ўжо абароняць рускі мір рускамоўнай прадаўшчыцы ад беларускіх нацыяналістаў, не сумнявайцеся. Вы ж не хочаце, каб было як ва Украіне, праўда?

А ў астатнім усё добра. Беларусам яшчэ дазваляюць называць сябе беларусамі. Са святам роднай мовы вас, даражэнькія! І не забудзьцеся сёння дастаць са сваёй схованкі і павесіць на сцяну літару “Ў”.

( Collapse )
 

1) рус. бивень — бел. клык;
2) рус. клык — бел. ікла, кел, зуб.

Гэта відэа хоць і пра маскоўскую мову, але напамінае нам, якім шкодніцтвам была бальшавіцкая рэформа нашага правапісу.

Таксама, хоць гэта было яшчэ не відавочна ў пачатку ХХ стагоддзя, цяпер відавочна, што адмовіцца ад ідэі Тарашкевіча абазначаць апазіцыю «é — е» ў пісьмовым маўленні было памылкай.

https://www.youtube.com/watch?v=p3nACkHeH4w

Кароткая показка.

Сёння мусова спатрэбілася знайсці "Майстра зводных табліц і дыяграм" у Excel. Праблема тое што гэтай каманды няма нідзе на панэлі прылад Excel, і яе можна знайсці толькі ў поўным спіску каманд праграмы. А іх там у спісе за 1000, мо 1300, адсартаваных па алфавіце. Ну, думаю, бяда такая, па-ангельску гэта каманда называецца "Pivot Table and Pivot Chart Wizard", у рускім офісе - "Мастер сводных таблиц и диаграмм", значыцца па-беларуску будзе "Майстар зводных табліц і дыяграм", ці неяк так.

( Collapse )