Моўная норма бароніць мову праз сувязь з людзьмі

Моўная норма, якая сфарміравана абстрактна ў імя самой мовы без сувязі з людзьмі, гэта рух да смерці мовы і яе музеіфікацыі. Пра якую сувязь з людзьмі гаворка? Найперш варта ўзгадаць, што натуральная мова – гэта сродак зносін між людзьмі ў пэўнай грамадзе і што ў слоўніках яна паяўляецца ПАСЛЯ таго, як людзі на ёй гавораць фактычна. Гэта яе спісвалі ў слоўнікі з людзей, а не людзі счытвалі яе са слоўнікаў. Яшчэ сувязь з людзьмі – гэта чытанне напісанага людзьмі, слуханне прамоўленага і спетага людзьмі. А яшчэ адзін пласт – гэта мэтанакіраванае навучанне ў разгалінаванай асветнай сетцы. 
 
Таму сінтэз самай прыгожай і "выкшталцонай" моўнай нормы паводле нейкіх ідэалістычных мадэляў ніяк не бароніць мову, а служыць толькі мастацкаму і вынаходніцкаму пачуццю адпаведнага творцы, калі ігнаруе сувязь з людзьмі. Бо здаровае жыццё ў мове – гэта зносіны ў грамадзе, чытанне літаратуры, слуханне песень, прагляд п'ес і кіно ды навучанне ў школе. Калі стварыць самую фантастычную моўную норму, але яна будзе існаваць толькі ў слоўніку, але НЕ ў грамадзе, НЕ ў кнігах, НЕ ў п'есах і кіно і НЕ ў школах, то гэта адарваная ад жыцця задума і адрыў ад жыцця самой мовы. 
 
А, можа, каб не дапускаць скажэння сваёй мовы іншымі, спачатку навучыцца дысцыпліне ў выкананні існых правіл, з-за парушэння якіх адбываецца скажэнне? А можа, пачаўшы прыбіраць забруджванні, знайсці момант, з якога яны пачалі з'яўляцца, а не церці мову да дзірак ці, інакш кажучы, скідваць тлушч да анарэксіі і выступення рабрын? А можа, калі задумваеш толькі ачысціць, спыніцца своечасова і не пераходзіць на пластычную хірургію і еўгеніку? 
 
А моўная норма, набліжаная да жыцця, будзе той, пры якой яна звязана з прыроджанымі носьбітамі, з сучаснай творчасцю на беларускай мове і з адукацыяй на беларускай мове. Астатняе – фантастычны кібернетычны арганізм. 
By Default

Я ўсё яшчэ ненавіджу «Нашу ніву»

Я не чытаю навіны, але адзін чужаземец (не называйце чужаземцаў брыдкім неалагізмам «замежнік») задаў пытанне пра сітуацыю ў Беларусі. Трэба было адказаць, і я ўспомніў пра існаванне сайта «Нашай нівы». І там на працягу пары хвілін:

ірваць чалавечыя і роднасныя сувязі (Роднасныя? Гэта мовы бываюць роднасныя, а раз гаворка пра сувязі, заснаваныя на сваяцтве, то мо сваяцкія?);

апошні план паратунку Рэчы Паспалітай (Гэта ж не пра вынік дзеяння, а пра само дзеянне, так? Плануюць, як будуць ратаваць. Ну і «план ратавання» тады.);

яна можа астуджаць дамы (Ну пастаўце сабе спелчэкер. Хаця можна па-старому ў слоўнік зазірнуць: не «астуджаць», а «астуджваць». Або «студзіць».);

гэта значыцца, што ён [часопіс] арыентаваны на... (Што гэта за брыдкі мутант? Гэта павінна быць ці звычайная фраза з дзейнікам і выказнікам «гэта значыць», ці пабочнае слова «значыцца».).

Я не шукаў гэтыя словы спецыяльна, а проста правёў пару хвілін на сайце.

Літаратары павінны навучыцца моўна думаць па-беларуску. Яны павінны абудзіць у сабе або пастарацца ўспрыняць (калі не давялося мець яе змалку) беларускую моўную стыхію. Бо калі гэтага не будзе, яны будуць, як і цяпер, шкодзіць нацыянальнай форме культуры. (Кузьма Чорны)

Шкодзіць. Шкодзіць. ШКОДЗІЦЬ.

Праўду сказаць, тое, пра што пісаў Кузьма Чорны, не тычыцца сучасных нашаніўцаў. Ён пісаў пра «вышэйшы пілатаж». А «Наша ніва» яшчэ не адарвалася ад зямлі. За трыццаць гадоў існавання. І замест таго, каб вучыць сваіх чытачоў мовы, яна псуе ім кроў дурнымі памылкамі. Цьху!

Поўнага збліжэння моў не бывае

Поўнага збліжэння моў не бывае. Немагчыма, каб пэўная мова паступова відазмянялася, прыпадабняючыся да іншай, пакуль не стане ідэнтычнай з ёю. Магчыма, каб абедзве мовы змяшаліся. Магчыма, каб слабейшая мова проста памерла. Магчыма, каб слабейшая мова закансервавалася і стала коснай і нязменнай. Але пераход у мацнейшую мову немагчымы. 
 
Якія ёсць перадумовы лічыць, што беларуская мова можа прыпадабняцца да рускай аж да поўнага знікнення? Па-першае, гістарычны прэцэдэнт, калі была моўная рэформа, але пад палітычнай эгідай, маўляў, трэба збліжаць мовы дзеля пралетарскага інтэрнацыяналізму і дружбы з рускім народам. Па-другое, фактычныя асіміляцыйныя працэсы, калі ўжыванне рускай мовы павялічваецца і яна размывае структурныя элементы беларускай мовы. 
 
У асобных мовазнаўцаў гэтыя чыннікі выклікаюць трывогу, прымушаючы іх мадэляваць на некалькі крокаў наперад сцэнарыі поўнага абрусення беларускай мовы, калі ўсе яе словы і граматычныя канструкцыі заменяцца на рускія. Папраўдзе кажучы, такія прагнозы надта панічныя. 
 
Што да савецкага "збліжэння моў", то часы даўно не савецкія і былых ідэалагічных установак няма. Да таго ж, збліжэнне моў заключалася ў своеасаблівай ператасоўцы картатэкі, калі выбіралі між "больш беларускім" і "менш беларускім" словам (правільней – між менш падобным і больш падобным да рускага), але не выходзячы за межы картатэкі. 
 
Што да запанавання рускай мовы, то тут трывога больш абгрунтавана. Так, пры ўплыве большай моўнай грамады на меншую лексіка большай мовы пранікае ў меншую. Па гэтым прынцыпе працуе і амерыканізацыя, і іншыя "-цыі". Але гэты працэс не можа быць бясконцым.
Collapse )
By Default

«Каля сэрца завіло» — 2

Працяг гэтага допісу.

Цікавае параўнанне паміж ТСБМ і ТСБЛМ.

ТСБМ дае два выразы (у прыкладах): У галаве шумела і балела ў грудзях, аж калола пад лыжачкай. Кухараў. (Параўнай: «Прагаладаўся Пятро, аж яму пад дыхавіцу закалола».) Захацелася есці, аж пад лыжачкай засмактала. Сабаленка. (Сур’ёзнае пытанне: ці не выкарыстаў Сабаленка велікарускі выраз, проста памяняўшы ў ім словы на беларускія?)

ТСБЛМ:
1. Дае толькі выраз пад лыжачкай смокча.
2. Аднімае ў слова «дыхавіца» значэнне «лыжачка» (у ТСБМ «дыхавіца» гэта асноўнае слова, а пра «лыжачка» пішацца, што гэта тое ж, што і «дыхавіца» ў другім значэнні).

Іншымі словамі, паводле ТСБЛМ цяпер ужо правільна толькі «лыжачка» («ложечка») і «пад лыжачкай смокча» («под ложечкой сосёт»).

Ах, якая ўнікальная і непаўторная наша беларуская мова.

«Без фанатызма». Дзень роднай мовы супраць 364 дзён мовы суседзяў

Ці задумваліся вы хоць раз над тым, чаму ў Міжнародны дзень роднай мовы ў Беларусі згадваюць выключна беларускую?

З 2000 году рашэннем ЮНЕСКА штогод 21 лютага ва ўсім свеце адзначаюць дзень матчынай мовы. Разам з усім цывілізаваным светам вымушаны гэта рабіць і беларусы. Як кажуць французы на сваёй роднай французскай: noblesse oblige — становішча абавязвае. Згадалі б былыя ліцвіны існаванне мовы, каб не свята, — зусім невядома.

У гэты дзень суайчыннікі як па камандзе дастаюць аднекуль з запыленых камораў зжаўцелыя лісты паперы з намаляванай літарай “Ў” і ўпрыгожваюць імі сцены будынкаў. Ва ўстановах адукацыі і культуры ладзяцца дзеля “птушачкі” розныя імпрэзы: кніжныя выстаўкі, паэтычныя чытанні, літаратурныя вечарыны і фестывалі беларускай песні. Дзе-нідзе нават праводзяцца акцыі кшталту “Размаўляйце са мной па-беларуску”. З тэлевізараў і па радыё вядучыя, абліваючыся потам, увесь дзень пяюць дыфірамбы “роднай” мове, баючыся незнарок увярнуць у тэкст слова на мове суседзяў, якой яны, як і ўсе астатнія, карыстаюцца паўсядзённа.

Адзін дзень на год, каб заўважыць на самым высокім узроўні існаванне першай дзяржаўнай і крывадушна прызнацца ў любові да яе — не так і шмат, можна і пацярпець. Адзін раз на год, каб дзе-нідзе замест “великого и могучего” перайсці на мілагучную — не так і занадта, каб выклікаць абурэнне раўнівых абаронцаў “языка”.

І вось, прыходзіць 22 лютага. Лісцікі з літарай “Ў” сарамліва здымаюцца і прыхоўваюцца назад у пыльную камору — на наступныя 364 дні. Кніжкі па-беларуску, канешне, можна чытаць і надалей. І нават вершыкі пісаць. Але, як той казаў, “без фанатызма”. Калі раптам захочацца прадэманстраваць сваю любоў да роднай мовы публічна, варта добра падумаць аб магчымых наступствах. Каб не атрымалася так, як гэта было з мінчанінам Арамаісам Міракянам і яго сябрамі.

Бо свята — святам, а нацыяналістам у сучаснай беларускай дзяржаве — не месца. Бо ёсць жа яшчэ і “Старэйшы Брат”, які ўвесь час уважліва сочыць за моўнай сітуацыяй у незалежнай Беларусі. Барані божа, калі тут пачнуць замест рускай масава карыстацца “роднай” — управа адразу ж знойдзецца. Вы ж не хочаце, каб было як ва Украіне, праўда?

Нядаўні выпадак з Арамаісам Міракянам выклікаў хвалю абурэння ў расійскіх СМІ, што застракацелі загалоўкамі: “национализм в Белоруссии поднимает голову”. Уяўляеце? У Беларусі нейкі звычайны хлапец з нейкай нефармальнай маладзёжнай тусоўкі ў нейкай абсалютна шараговай кавярні проста папрасіў сабе “гарбаты”. Мала гэтага, інцыдэнт абмяркоўвалася… на ўзроўні Савета Федэрацыі Расіі!

Таму, калі добра падумаць, патэнцыйныя пагрозы выклікаць ахову на моўных экстрэмістаў трэба ўспрымаць адэкватна. Бо могуць жа паклікаць і ветлівых зялёных чалавечкаў на танках. А яны ўжо абароняць рускі мір рускамоўнай прадаўшчыцы ад беларускіх нацыяналістаў, не сумнявайцеся. Вы ж не хочаце, каб было як ва Украіне, праўда?

А ў астатнім усё добра. Беларусам яшчэ дазваляюць называць сябе беларусамі. Са святам роднай мовы вас, даражэнькія! І не забудзьцеся сёння дастаць са сваёй схованкі і павесіць на сцяну літару “Ў”.
By Default

«Для сучасных людзей робіцца надзвычай натуральным і нармальным “думаць літарамі”»

Гэта відэа хоць і пра маскоўскую мову, але напамінае нам, якім шкодніцтвам была бальшавіцкая рэформа нашага правапісу.

Таксама, хоць гэта было яшчэ не відавочна ў пачатку ХХ стагоддзя, цяпер відавочна, што адмовіцца ад ідэі Тарашкевіча абазначаць апазіцыю «é — е» ў пісьмовым маўленні было памылкай.

https://www.youtube.com/watch?v=p3nACkHeH4w

Зводных табліц майстар, або Блуканні ў беларускамоўным Excel

Кароткая показка.

Сёння мусова спатрэбілася знайсці "Майстра зводных табліц і дыяграм" у Excel. Праблема тое што гэтай каманды няма нідзе на панэлі прылад Excel, і яе можна знайсці толькі ў поўным спіску каманд праграмы. А іх там у спісе за 1000, мо 1300, адсартаваных па алфавіце. Ну, думаю, бяда такая, па-ангельску гэта каманда называецца "Pivot Table and Pivot Chart Wizard", у рускім офісе - "Мастер сводных таблиц и диаграмм", значыцца па-беларуску будзе "Майстар зводных табліц і дыяграм", ці неяк так.

Collapse )

Польская беларусіца – Polska Białorusica

Тым, хто пачынае вывучаць новую мову, спачатку прыходзіцца авалодаць яе алфавітам і правіламі маўлення. Для польскай мовы наша беларуская мова вельмі блізкая ва ўсіх праявах (можа нават самая блізкая з усіх моваў Еўропы). Але палякі маюць некаторыя ўнікальныя літары, кшталту Ą (O nosowe), Ę (E nosowe), Ł (цвёрдае L) са сваімі асаблівасцямі вымаўлення, якімі нялёгка адразу авалодаць.



Каб дапамагчы людзям загаварыць на іншай мове ствараюць адмысловыя сістэмы (практычныя транскрыпцыі) перадачы іншамоўных тэкстаў родным алфавітам. Адну з такіх практычных транскрыпцый – "Польскую Беларусіцу" – я прапаную вашай увазе.
Collapse )