?

Log in

No account? Create an account

Папярэдні запіс | Наступны запіс

Выспа vs. Востраў

Пры зьяўленьні на Вікіпэдыі чарговага артыкулу - "Балканская паўвыспа" - узгадалася ізноў старое пытаньне, абмеркаваньне якога я там калісь ўжо пачынаў. Адкуль пайшлі гэтыя выспы/паўвыспы замест астравоў/паўастравоў? Слова "выспа" ў беларускай, здаецца, мае ўсё ж больш вузкі сэнс.

выспа — небольшой остров (чаще всего песчаный), сьцьвярджае Булыка.

выспа. Небольшой (чаще всего песчаный) остров., згаджаецца Беларуска-расейскі слоўнік безэквівалентнай лексікі.

"Востраў" сутрэнем і ў Ластоўскага, і ў Караткевіча, і ў каго заўгодна. "Выспу" у прыкладаньні да вялікага востраву - звычайна толькі ў самыя апошнія гады, і што ні год, то часьцей. "Выспа Мэн", "Брытанскія выспы", "выспа Крыт" - што гэта, калі ня палянізмы? І чаму гэтыя выпадковыя, з вашага дазволу, маргінальныя запазычаньні ўзводзяцца ці не ў "літстандарт", і нават чуваць ужо часам, што, маўляў, "востраў" - гэта не па-беларуску? Няўжо польская нам ужо беларушчай за самую беларускую?

Comments

( 52 камэнтары — Пракамэнтаваць )
miram
02 Чэр 2006 12:55 (UTC)
"Выспу" я сустракаў у сваіх дзіцячых кніжках (выдадзеных збольшага каля 1970-х, часам -- перакладзеных з польскае), але ў жывым маўленьні ня чуў. Мабыць, гэта рыса заходніх гаворак.
swistak
02 Чэр 2006 14:30 (UTC)
Як бы вы/мы не аргумэнтавалі правільнасць/лягічнасць/мэтазгоднасць ужывання аднаго ці другога слова, усё адно людзі будуць гаварыць і так, і гэтак. Можа, пакінуць на самацёк, хай пабудуць сынонімамі, а потым убачым, што выкрысталізуецца. Ці тыя людзі, якія будуць ствараць наступны вялікі тлумачальны слоўнік убачаць. Ды і нельга сёння пастанавіць, што, напрыклад, "выспа" правільна, а "востраў" няправільна. Ці наадварот. Усё адно гэта нічога ня зменіць у развіцці сэмантыкі гэтых словаў.
Гэта як з "імбрыкам". у дыялекталягічным атласе ён ёсць толькі на поўначы ад Менску да латыскай мяжы. Але хтосьці скажа: мне падабаецца слова "імбрык" больш за "чайнік", я буду яго выкарыстоўваць. І хто сёння скажа, што гэта няправільна, калі магчыма, што праз 20 гадоў гэта будзе адзіны літаратурны варыянт?
ilnur
02 Чэр 2006 14:37 (UTC)
Калі мы спадзяемся на адзіную літаратурную норму, то мусім, трэба думаць, глядзець хоць за нейкаю аднастайнасьцю словаўжываньня. Інакш мы атрымаем некалькі беларускіх моваў, носьбіты якіх будуць часам проста не разумець адзін аднога. Часам здаецца, што да гэтага і йдзе.
(бяз тэмы) - zap4ick - 02 Чэр 2006 14:53 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - dojlid - 02 Чэр 2006 16:06 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - ilnur - 02 Чэр 2006 17:45 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - dojlid - 02 Чэр 2006 19:48 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - palivac - 04 Жнв 2006 19:35 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - swistak - 02 Чэр 2006 20:41 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - wlite - 03 Чэр 2006 12:12 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - swistak - 03 Чэр 2006 21:00 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - swistak - 04 Чэр 2006 11:47 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - wlite - 04 Чэр 2006 22:03 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - spooky12 - 03 Ліп 2011 21:48 (UTC) - Expand
wlite
04 Чэр 2006 22:25 (UTC)
Як я зразмумеў, на твой погляд, норма - рэч кепская і непатрэбная. Мова ж павіннна падпарадкоўвацца такому фактару: "Але хтосьці скажа: мне падабаецца слова..."
І хто сёння скажа, што гэта няправільна, калі магчыма, што праз 20 гадоў гэта будзе адзіны літаратурны варыянт?
А калі не? тады каб праз 20 год пачытаць нейкі тэкст, напісаны беларусам шырокіх поглядаў на мову, чытач лішні раз будзе мусіць глядзець у дыялекталагчіны слоўнік? Ды й чаго спыняцца на адным слове? Вось колькі яшчэ прыгожых словаў ё ў дыялектах. давайце іх усе ўжываць разам з літаратурнымі а потым паглядзім што застанецца. Мо' яны ўсе стануць літаратурнымі. А літаратурныя дыялектнымі.
Ды і нельга сёння пастанавіць, што, напрыклад, "выспа" правільна, а "востраў" няправільна.
Па-твойму, дык у мове увогуле і ў чым нельга быць упэўненым. Вось я магу называць крэсла "сталом". Хіба гэта няслушна? Калісці менавіта так казалі. І мне падабаецца. Давайце так казаць. Стол. Тым больш што "крэсла" і "стул" не вельмі беларускія словы. А для звычайнага "стала" знойдзем замену. Мо' "востраў"? Бо калі яго вырашым цалкам замяніць выспай, гэта будзе вольнае слова.
(бяз тэмы) - swistak - 05 Чэр 2006 08:56 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - wlite - 06 Чэр 2006 20:55 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - mikrofed - 12 Чэр 2006 21:53 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - swistak - 14 Чэр 2006 09:34 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - mikrofed - 14 Чэр 2006 10:40 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - swistak - 14 Чэр 2006 13:40 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - mikrofed - 14 Чэр 2006 13:48 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - swistak - 14 Чэр 2006 15:51 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - mikrofed - 14 Чэр 2006 16:57 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - swistak - 14 Чэр 2006 17:55 (UTC) - Expand
(Deleted comment)
praletar
02 Чэр 2006 15:47 (UTC)
імхо розныя варыянты для і аднаго і таго ж прадмета ўзбагачаюць мову сынонімамі. час пакажа, які варыянт выжыве.
burbalka
02 Чэр 2006 15:57 (UTC)
+1
wolnasc
02 Чэр 2006 17:46 (UTC)
ну выспа есць у польскай.
wlite
03 Чэр 2006 12:28 (UTC)
Ага, вы слушна заўважыли тэндэнцыю.
Зараз у нашай мове йдзе працэс, які я ўмоўна называю "стыхійным фундаменталізмам". Сутнасць яго ў тым, што некаторыя людзі жадаюць "ачысціць" беларускую мову ад "русіфікацыі" (двухкоссі я тут ужываю, бо разуменне гэтымі носьбітамі мовы паказаных з'яваў даволі адрозніваецца ад рэальнасці). Але ж стратэгія такая, што яе коратка можна апісаць як адштурхоўванне ад расейскай мовы (і паралельна ад беларускай :) :(.
Уявім таую сітуацыю: скажам, у беларускай існуе слова-1, якое супадае з расейскім словам, але ў той ці іншай ступені генетычна беларускае, і слова-2, якое чысты паланізм. Дык вось, у наш час не дзіва, калі ва ўжытку абіраецца слова-2 менавіта з-за ягонага непадабенства.
Ну а што зробіш? Гісторыю і тэорыю мовы "ачышчальнікі" ведаць не хочуць, лінгвістаў не слухаюць. Паглядзіце на праблему запазычанняў а-ля "псыхалёгія" - добрая ілюстрацыя. Эх, ды увогуле, пра усялякія феномены можна казаць шмат.
Так што сучасны этап гісторыі нашай мовы будзе характарызавацца пэўным абштучненнем мовы.
(Ананімна)
04 Чэр 2006 13:44 (UTC)
linguists' monopoly and what's artificial about language
Alyaxey,
did you mean that the linguists have the MONOPOLY on the knowledge of "reality" concerning language? I suggest that you should make it clear (since it is not): on what the linguists' theories of language base their monopoly and superiority over the non-linguists theories; why the others should obey what linguists say; which of the numerous theories of language you had in mind; and who, according to you, classifies as "linguist" and who as "aszczyszczalnik".

Second, you seem to position yourself as "linguist" and from this position you claim the exclusive right to judge what is and what is not artificial in language. But what you mean by "making the language artificial" and what the criteria of "artificiality" are is not altogether clear.
Marian (Czech Rep.)
Re: linguists' monopoly and what's artificial about language - (Ананімна) - 04 Чэр 2006 18:40 (UTC) - Expand
Re: linguists' monopoly and what's artificial about language - (Ананімна) - 05 Чэр 2006 09:33 (UTC) - Expand
(бяз тэмы) - (Ананімна) - 04 Чэр 2006 13:47 (UTC) - Expand
(Ананімна)
04 Чэр 2006 14:02 (UTC)
"Vyspa" in Czech
The etymological dictionary of Czech by Machek says that "vyspa" in the sense of "ostrov" (vostrau) was borrowed from Polish by the Czech national activist Josef Jungmann (in the 19th century) and that it has been widely accepted in Czech (which I can confirm; I use it myself). The Dictionary of the Czech Language says that it's meaning is, however, a bit different - it is "a jut of land that extends to water", that is, a kind of a cape that we can find not only in the sea but also in the river, lake etc. (And I have this latter meaning in my language consciousness as well.)
verybad
04 Чэр 2006 15:44 (UTC)
Да кучы... :)

імбрычак, -чка, мн. -чкі, -чкаў, м. (уст.) Чайнік для заваркі чаю. // ТСБЛМ
чайник — імбрычак, чайнік // Расейска-беларускі (Некрашэвіч-Байкоў)
імбрычак м. — чайник // Беларуска-расейскі (Байкоў-Некрашэвіч)

остров — востраў, выспа // Расейска-беларускі (Некрашэвіч-Байкоў)
выспа ж. — остров (НТ3) // Беларуска-расейскі (Байкоў-Некрашэвіч)
avr_forever
05 Жнв 2006 09:36 (UTC)
Павал Сьцяцко ў сваёй кнізе лічыць, што абодва гэтыя словы маюць адзін і той жа сэнс. Працытую пазьней.
viacorka
05 Ліп 2011 23:11 (UTC)
Выпадкова наткнуўся. Хоць тэма пяцігадовае даўніны, але не састарэла.

Бальшыня словаўтваральных характарыстыкаў бел. і польск. моваў (і, напр., славацкае, ня кажучы пра ўкраінскую) супадаюць. Іван Яшкін сярод народных геаграфічных тэрмінаў фіксуе ва Ўсходняй Беларусі, у т. л. на сваёй роднай Прапойшчыне, і выспу, і заспу, і вырву, і выдму (выдзьму). Выспа ад высыпаць, вырва ад вырываць, выд(зь)ма ад выдзімаць. Празрыстая і без сумневу беларуская словаўтваральная мадэль. Згадайма яшчэ П(/п)ярэспу - агульны назоўнік і гідронім у Менску. І ўкраінскую Кончу Заспу. Прычым тут палякі - у цэнтры і на Далёкім Усходзе Беларусі? Польская wyspa магла сама больш падмацоўваць беларускую, скажам, у старабеларускай (у т. л. афіцыйнай) мове, дзе выспаў поўна (гл. ГСБМ, т. 6).

Зусім не абавязкова слова, што супадае з польскім, ёсьць палянізмам. Ёсьць поўна спрадвечных лексэмаў, што супадаюць у бел., укр., польск., часам яшчэ ў славацк., чэск., - а ў расейскай (асабліва літаратурнай) іх няма з розных прычынаў.
( 52 камэнтары — Пракамэнтаваць )